가스라이팅

"Gaslighting" terimi, 2010'ların sonlarında Güney Kore'ye girerek popülerleşmeye başladı. Özellikle Twitter (şimdiki adıyla X) gibi internet toplulukları aracılığıyla hızla yayıldı ve daha önce kullanılan benzer anlamdaki kelimelerin yerini aldı. Bu kelime, 2016 ABD 45. Başkanlık Seçimleri öncesinde Donald Trump'ı eleştirmek için kullanıldığında halkın dikkatini çekmeye başladı ve 2018'de Oxford Sözlüğü tarafından yılın en popüler kelimelerinden biri olarak gösterilecek kadar dünya çapında kullanımı arttı.

Gaslighting, karşı tarafın özerkliğini ustaca zayıflatarak onu kendi etkisi altına alma amacı taşıyan söz ve davranışları ifade eden yeni bir terimdir. Bu, genellikle istismarcı ilişkilerde görülen psikolojik bir manipülasyon taktiğidir ve mağdurun kafa karışıklığı, endişe hissetmesine ve kendi yargılarına güvenmemesine neden olabilir. Terim, 1938'de Patrick Hamilton'ın "Gaslight" adlı tiyatro oyunundan türemiş ve 1944 yapımı "Gaslight" filmiyle geniş kitlelere ulaşmıştır. Filmdeki kocanın, karısının yargı yeteneğini anormal göstermesi ve karısının sonunda kocasına bağımlı hale gelmesi durumundan esinlenilmiştir. Gaslighting'in özü, mağdurun kendi yargılarını sorgulamasını sağlamaktır ve genellikle karşı tarafın güvensizlik psikolojisini kullanarak kendi iddialarını empoze etmeye ve kontrol etmeye çalışır. Bazen fail bile kendi davranışının gaslighting olduğunun farkında olmayabilir ve bunu bilinçsizce yapabilir.

Türkçe okunuşu: Gaslayting

Gaslighting, belirli bir yaş veya cinsiyetle sınırlı olmayıp çeşitli ilişkilerde ve gruplarda ortaya çıkar. Genellikle eşler, çocuklar, öğrenciler, askerler, çalışanlar gibi güç ilişkilerinin bulunduğu sıradan insanlar arasında yaygın olarak görülür ve azınlık grupları daha savunmasız hedefler olabilir. Ev, romantik ilişkiler, okul, ordu, iş yeri gibi günlük yaşamın birçok alanında geniş çapta tartışılmakta olup, totaliter toplumlarda veya belirli gruplarda bile kullanılabilir. Bu terimin popülerleşmesiyle birlikte, bazen basit çatışmalar veya eleştiriler için bile 'gaslighting' ifadesinin yanlış kullanıldığı durumlar da olabilmektedir.

Gaslighting çeşitli durumlarda ortaya çıkabilir. Örneğin, okul zorbalığı yapan birinin mağdura "Beni sen sinirlendirdin" diyerek mağdurda suçluluk duygusu yaratması, romantik bir ilişkide "Neden sinirlendiğimi bilmiyor musun?" gibi ifadelerle karşı tarafın yargı yeteneğini test edip kafasını karıştırması gibi durumlar. Bir ebeveynin çocuğuna "Bunların hepsi senin iyiliğin için" diyerek çocuğun karar verme hakkını elinden alıp kendi istediği gibi manipüle etmeye çalışması, çocuğun eşya satın alma zevkini eleştirerek ve geçmişteki hatalarını sürekli gündeme getirerek çocuğun yargılarına güvenmemesini sağlama davranışları da gaslighting örnekleridir. Bir yöneticinin astının yeteneğini kıskanarak gaslighting uyguladığı durumlar

da sıkça görülmektedir.

'Gaslighting' akademik olarak yerleşmiş bir psikoloji terimi değildir ve kavramın belirsizliği nedeniyle yanlış kullanılma riski yüksektir. Basit bir dırdır, müdahale veya tavsiyeyi gaslighting olarak yanlış anlama veya karşı tarafın kendisine kızdığı bir durumu gaslighting olarak etiketleme gibi yanlış kullanımlar sıkça görülür. Bu tür yanlış kullanımlar, terimin orijinal anlamını zayıflatabilir ve gerçekten psikolojik manipülasyona uğrayan mağdurların acılarını hafife alabilir. Dr. Oh Eun-young 'psikolojik kontrol' terimini önermiş, Ulusal Kore Dili Enstitüsü de 'psikolojik kontrol'ü arındırılmış bir terim olarak sunmuştur. Ayrıca, hukuki veya etik olarak sorunlu bir davranış sergilerken başkalarının tavsiye veya müdahalelerini koşulsuz olarak gaslighting olarak nitelendirmek uygun değildir. Gaslighting'den kurtulmak için başkalarına güvenmek yerine kendi başına mantıklı kararlar vermek, başkalarının sözlerine körü körüne inanmamak ve reddetme niyetini açıkça ifade etmek önemlidir.